Waarom staat The Shawshank Redemption al zo lang bovenaan de IMDb-lijst?

Omdat de lijst iets anders meet dan de meeste mensen denken. De IMDb Top 250 rangschikt niet welke film het beste is, maar welke film door een grote, vrij specifieke groep stemmers het meest onverdeeld gewaardeerd wordt. The Shawshank Redemption uit 1994 is daar het volmaakte voorbeeld van: bijna niemand heeft er een hekel aan, en bijna niemand vindt hem zo eigenzinnig dat er ruzie over ontstaat. Daar komt een gebeurtenis uit 2008 bij die de film de eerste plaats in de schoot wierp zonder dat hij er zelf iets voor deed.

Eerst dit: het begon als een mislukking

Het is makkelijk te vergeten hoe slecht deze film het aanvankelijk deed. Volgens VPRO Cinema kostte hij vijfentwintig miljoen dollar en bracht hij in de Amerikaanse bioscopen slechts zestien miljoen op. Een half jaar later volgden zeven Oscarnominaties. De film won er geen enkele.

Een deel van de verklaring is banaal: de titel. The Shawshank Redemption zegt niets, is lastig uit te spreken en geeft geen enkele hint over waar de film over gaat. Wie in 1994 langs de bioscoopaffiche liep, had geen reden om naar binnen te gaan.

De tweede levensloop: videotheek en televisie

Wat er daarna gebeurde, is de kern van het verhaal. De distributeur bracht volgens dezelfde bron een ongekend aantal videobanden uit, en in de videotheek werd de film alsnog een hit. Daar kwam de Amerikaanse televisie bij: eind jaren negentig kon je in de Verenigde Staten nauwelijks langs de zenders zappen zonder ergens een stuk Shawshank tegen te komen.

Dat is een heel ander soort succes dan een openingsweekend. Een film die je per ongeluk halverwege oppikt en toch uitkijkt, bouwt een ander publiek op dan een film waar je een kaartje voor koopt. Je komt hem tegen zonder verwachtingen, en juist daardoor valt hij mee. Dat mechanisme is later zichtbaar geworden in de cijfers.

Wat er in 2008 gebeurde

In de zomer van 2008 stond The Godfather uit 1972 op de eerste plaats van de IMDb Top 250. Toen kwam The Dark Knight uit, en de lijst raakte in beweging. De nieuwe film kreeg in korte tijd een stortvloed aan stemmen, en tegelijk kreeg The Godfather opvallend veel beoordelingen van één uit tien.

Hier past een waarschuwing. De gangbare reconstructie, onder meer beschreven door Looper en MovieWeb, is dat fans van de nieuwe Batman-film The Godfather doelbewust omlaag stemden om hun eigen favoriet naar boven te duwen. Hard bewijs daarvoor is er niet; IMDb heeft nooit stemgegevens vrijgegeven waarmee je dat kunt vaststellen. Wat wél vaststaat, is het resultaat. The Dark Knight zakte later zelf weer weg toen de eerste opwinding voorbij was, The Godfather kwam niet meer helemaal terug op één, en de film die buiten het gevecht stond, schoof er dwars doorheen naar boven.

Sindsdien is Shawshank daar niet meer weggegaan. Hij staat er inmiddels bijna twintig jaar, met volgens Looper een gemiddelde van ruim negen uit tien op bijna drie miljoen stemmen.

Wat de IMDb Top 250 eigenlijk meet

Om te begrijpen waarom die positie zo stabiel is, moet je weten hoe de lijst wordt berekend. FilmTotaal zette de spelregels op een rij: een film heeft minstens vijfentwintigduizend stemmen nodig om überhaupt in aanmerking te komen, en de uitkomst is geen kaal gemiddelde. IMDb gebruikt een gewogen formule waarin de stemmen van vaste gebruikers zwaarder meetellen dan die van iemand die eenmalig langskomt. Hoe die weging precies werkt, maakt IMDb niet openbaar.

Dat heeft twee gevolgen die de lijst vormgeven.

Wie er stemt, bepaalt wat er wint

De stemmers zijn geen doorsnede van de wereldbevolking. Het zijn volgens FilmTotaal overwegend filmliefhebbers, relatief jong, vaker man, en grotendeels Engelstalig. Films die emotioneel toegankelijk zijn en een bevredigend einde hebben, scoren bij die groep gemiddeld hoger; films die de kijker ongemakkelijk achterlaten, scoren lager. Dat is geen samenzwering, het is gewoon wat een gemiddelde doet met een publiek dat op elkaar lijkt.

Oude films hebben een voorsprong

Het tweede gevolg is nog simpeler. Een film uit 1994 heeft ruim dertig jaar de tijd gehad om stemmen te verzamelen van mensen die hem uit vrije wil opzochten. Een film van vorig jaar krijgt vooral stemmen van mensen die er meteen bovenop zaten, en die groep is minder eensgezind. Tijd filtert het publiek: wie een oude film opzoekt, heeft er vaak al iets goeds over gehoord.

Is die eerste plaats dan onterecht?

Nee, en dat is de nuance die in discussies vaak sneuvelt. De film doet precies wat hij belooft: hij is helder verteld, hij duurt geen minuut te lang, en hij eindigt op een manier die de kijker het gevoel geeft dat het de moeite waard was. Dat is vakwerk, geen toeval.

Wat wél onjuist is, is de gedachte dat de eerste plaats een oordeel over kwaliteit is. De lijst is een populariteitsmeting met een drempel en een weging, en zoiets levert altijd een winnaar op die breed bemind is in plaats van een winnaar die de meeste mensen omver blaast. Dat verklaart ook waarom films die je jaren later nog achtervolgen zelden bovenaan staan: bewondering en waardering zijn niet hetzelfde, en alleen het tweede laat zich in een cijfer persen.

Het praktische nut van deze kennis is dat je een ranglijst voortaan anders leest. De vraag is niet “welke film is nummer één”, maar “wie heeft er gestemd, en waarop is het cijfer gewogen”. Dezelfde vraag is bruikbaar bij elk ander lijstje dat je tegenkomt. Wie meer wil lezen over hoe films hun effect bereiken, kan terecht bij waarom een scene in een spaghettiwestern zo lang duurt en bij Modern Times uit 1936.

Kort samengevat

De film flopte eerst. Vijfentwintig miljoen dollar kosten, zestien miljoen opbrengst in de Amerikaanse bioscopen, zeven Oscarnominaties en nul Oscars.
Videotheek en televisie maakten hem groot. Een publiek dat hem per ongeluk tegenkwam, bleek een welwillender publiek.
2008 was het kantelpunt. Rond de release van The Dark Knight raakte de top van de lijst in beweging; de gangbare verklaring is gerichte lage stemmen op The Godfather, maar bewezen is dat niet.
De lijst meet waardering, geen kwaliteit. Minimaal vijfentwintigduizend stemmen, een niet-openbare weging, en een stemmersgroep die jong, Engelstalig en filmminnend is.
Oude films hebben een voorsprong. Ruim dertig jaar aan vrijwillige kijkers levert een gunstiger gemiddelde op dan één jaar aan vroege kijkers.

Deze kennisbank wordt bijgehouden door Michiel van Hattem, auteur van de thriller Template. Het volledige overzicht staat in de kennisbank.