Waarom duurt het in een spaghettiwestern zo lang voordat er iets gebeurt

Omdat het wachten zelf de scène is. In de westerns van Sergio Leone is de traagheid geen gebrek aan tempo maar het gereedschap waarmee de spanning wordt gemaakt. Wie een duel verwacht en in plaats daarvan minutenlang naar een piepende windmolen kijkt, wordt niet verveeld maar opgeladen: elk geluid gaat meetellen, elke beweging krijgt gewicht. Het schot dat uiteindelijk valt, duurt twee seconden. De tien minuten ervoor zijn de film.

Tien minuten op een leeg station

Het duidelijkste voorbeeld is de opening van Once Upon a Time in the West uit 1968. Drie mannen wachten op een verlaten station op een trein. Er wordt nauwelijks gesproken. Een windmolen piept, water druppelt, een vlieg blijft rondjes vliegen om het gezicht van een van hen. FilmTotaal beschrijft de scène als een opbouw van “lange stilte, waarbij de achtergrondgeluiden bijdragen aan de beklemmende sfeer”: wachten, en wachten, en wachten. Pas als er eindelijk geschoten wordt, komt de muziek van Ennio Morricone erbij.

Hoe lang die opening precies duurt, daarover verschillen de beschrijvingen. In de Bioscoop houdt het op tien minuten, FilmTotaal komt uit op bijna een kwartier. Dat verschil zegt iets: het hangt ervan af waar je de scène laat beginnen en eindigen, en dat is bij Leone lastiger aan te wijzen dan bij een gemiddelde film. De grens tussen “er gebeurt nog niets” en “het is begonnen” is met opzet vaag gehouden.

Wachten is iets anders dan niets doen

De reden dat dit werkt, is ouder dan het genre en is het helderst uitgelegd door Alfred Hitchcock. Zijn voorbeeld is dat van de bom onder de tafel. Twee mensen praten over koetjes en kalfjes, er ontploft een bom: dat is een verrassing, en die is binnen een seconde voorbij. Maar laat de kijker vooraf wéten dat die bom er ligt, en precies hetzelfde saaie gesprek wordt onverdraaglijk om naar te kijken. De kijker wil ingrijpen, waarschuwen, opstaan. Zoals de samenvatting van dat principe het formuleert: de explosie zelf maakt geen angst, alleen de voorbereiding erop doet dat.

Leone doet in de western hetzelfde, maar zonder de bom te laten zien. Je weet niet wát er komt, je weet alleen dat er iets komt, en die zekerheid is genoeg. Daarom kunnen triviale details zoveel dragen. In de Bioscoop noemt het “een hinderlijke vlieg, druppelend water” die worden “uitvergroot tot epische proporties”. Op zichzelf betekent een vlieg niets. In een scène waarin je op een schot wacht, is een vlieg een klok.

Het gezicht als landschap

Het tweede middel is de extreme close-up, afgewisseld met panoramische shots waarin de mensen nog maar stippen zijn. Die twee uitersten — een oog dat het hele scherm vult, en daarna een vallei waarin niemand te zien is — laten de tussenafstand weg waarop de meeste films draaien. Er is geen normaal. Er is alleen heel dichtbij of heel ver weg, en daartussen zit de kijker zelf.

Praten is daarbij nauwelijks nodig. De volledige dialoog van een film van 175 minuten past volgens In de Bioscoop op ongeveer tien A4’tjes. Wat elders met een zin wordt opgelost — wie is deze man, wat wil hij — moet hier uit een blik, een houding en een geluid worden afgelezen. Dat kost tijd, en die tijd wordt genomen.

De muziek stond er eerder dan het beeld

Er is een technische verklaring die minder bekend is en veel verklaart. Bij Leone was de muziek van Morricone in grote delen al geschreven voordat er werd gedraaid, en werd er gefilmd terwijl die muziek op de set klonk. Stanley Kubrick vroeg Leone naar verluidt hoe hij beeld en geluid zo precies op elkaar kreeg; dat was het antwoord. Het betekent dat het tempo van de scènes niet achteraf in de montage is bepaald, maar vooraf door een compositie. Acteurs bewegen op maat. Een blik duurt zo lang als een muzikale frase duurt.

Waarom het destijds niet werd gewaardeerd

Dat de traagheid nu als handelsmerk geldt, is achteraf. De spaghettiwestern — de rauwe Italiaanse versie van de western die in de jaren zestig opkwam — werd door critici van die tijd grotendeels weggezet. De Amerikaanse distributeur sneed bovendien complete scènes uit Once Upon a Time in the West, waardoor de film daar korter en onsamenhangender was dan in Europa. Een film die het van opbouw moet hebben, verliest bij inkorten precies datgene wat hem draagt.

Regisseur Martin Koolhoven, die het genre goed kent, verdedigt dat tempo zonder omwegen: “De traagheid past juist bij de films.” Hij wijst er ook op hoe moeilijk het is om na te doen. Op de set voelt het gekunsteld om een shot zo lang te laten staan; je moet erop durven vertrouwen dat het in de zaal anders uitpakt dan in je hoofd. Lukt het niet, dan is het belachelijk. Lukt het wel, dan is het volgens hem film in zijn meest pure vorm.

Waar je op kunt letten

Geluid vervangt dialoog. Wind, insecten, leer, hout. Als het stil is, luister dan naar wat er wél is.
De muziek komt laat. Hij markeert meestal niet de spanning, maar het moment dat de spanning wordt ingelost.
Geen middenafstand. Let op hoe zelden je een personage op normale gespreksafstand ziet.
Herhaling. Dezelfde handeling drie keer laten zien maakt de vierde keer onvoorspelbaar.
Het schot duurt kort. De ontlading is vrijwel altijd korter dan je verwacht, en dat is geen slordigheid.

Hetzelfde principe buiten de film

Wie dit mechanisme eenmaal ziet, ziet het ook op papier. Een verteller die je laat wachten, vraagt iets van je dat een verteller die meteen levert nooit vraagt: aandacht vooraf, in ruil voor betekenis achteraf. Het is precies het verschil waarop lezers zo verschillend reageren — de een noemt het spanning, de ander noemt het langdradig. Voor wie wil uitzoeken aan welke kant van die streep de eigen smaak ligt, staan op deze site een overzicht van spannende boeken per type lezer en een indeling van Nederlandse thrillers per leessmaak. Deze site hoort bij de thriller Template. Meer stukken over waarneming, verhaal en overtuiging staan in de kennisbank.

Kort antwoord

Het duurt zo lang omdat de spanning niet in de gebeurtenis zit maar in de aanloop ernaartoe, en omdat Leone die aanloop behandelt als het eigenlijke onderwerp. De scène gaat niet over het schot. De scène gaat over de minuten waarin je weet dat het komt en niet weet wanneer.